Tülküləri tanıyın, camaat belə deyir, söyüş briqadaları necə işləyir? – Sənan Nəcəfovun yazısı
A A A
04/14/2018
Oxunma sayısı : 5372


Azərbaycanda Sovet dönəminin sonlarında hamı özünü azadlıq mücahidi, demokratiya aşiqi kimi görür və ya belə görünməyə çalışırdı. “Demokrat” görünmək və ya hesab etmək üçün o vaxt mövcud olan ağlı-qaralı mətbuatı, broşurları oxumaq, demokratiya nağıldanışanlarının sözlərinə qulaq asmaq və mitinqlərdə “azadlıq” qışqırmaq yetərli idi. Əlavə xüsusi istedad da tələb olunmurdu. Oxuyurduq- qulaq asırdıq-inanırdıq və nifrət edirdik, vəssallam.

Sonradan “demokratlar” hakmiyyətə gələndən sonra bu metodika əvvəl gülünc göründü, sonra ikrah oyatdı. “Biz gör nələrə inanmışıq, nələrə”-deyən dost-tanışımız çoxdur. Zəmanə, dövr, ictimai-siyasi mühit, formasiya, daha nə bilim nə dəyişib, lakin həmin metodika hələ də qüvvədədir. İndi hələ də İsgəndər Həmidov əlində “bozqurd” konfiqurasiyası tutub, Şəhidlər Xiyabanını ziyarət edir, halbuki o dövr keçib. “Demokratlar” 25 ildir eyni nağılı danışır, söyüş çağırışlı mitinq təşkilatçıları eyni səhvi təkrarlayırlar. Yalnız bizim oxuduğumuz ağ-qaralı medianı internet media əvəzləyib. Bir də o vaxt mitinqə yalvarıb iştirakçı çağırmırdılar. Və bir fərq ondadır ki, o vaxt ağlı-qaralı qəzet buraxanların əxlaqı, abırı, tərbiyəsi var idi, namus, ana-bacı qədri bilirdilər. İndikiləri qınamaq da olmur. Söyüşün ikibaşlı olduğunu bilməmiş deyillər. Yəqin ki, gündə bir sevgili dəyişən kral çəyirtkə qanı ilə mayalanıblar.

Bəli, internet- öz fikirlərini sərbəst, kənar təsir olmadan, azad yazmaq üçün unikal imkandır. Həm də kütlə şüuru ilə manipulyasiya, sadəlövh izləyicini aldatmaq üçün də imkanlar okeanıdır. Xüsusən də gəncləri. Ötən yazılarımızda bu sxemi aydın izah etmişik: informasiya müharibəsi- nüfuz agentləri- manipulyasiya-yalan.

Əgər hər şeyi öz adı ilə çağırırqsa, etiraf edək ki, bu dövlətə qarşı düşünülmüş, idarə olunan, total, planlı hücumdur. Oxucu (sıravi vətəndaş)  məlumatsızdır ki, eyni zamanda hər yerdə yazılan tənqid, təhqir, məlumatın ssenari müəllifləri var və bunlar hamısı eyni mərkəzdən idarə olunurlar. Sıravi vətəndaş bunu qəbul edə bilmir ki, hazırlanmış əksər mübarizə metodları əsl liberalizmdən, demokratiyadan çox-çox uzaqdır, daha çox Azərbaycanı qaralamaq, Qərbə səcdə, anarxizm və “rejimlə” fasiləsiz, əbədi mübarizə şousudur.

Mövzudan kənara çox çıxmayaq. Uzun müddətdir ki, sosial şəbəkələrdə manipulyasiya, anti-təbliğat, kütlənin çaşdırmaq, yalan informasiyanı yaymaq texnologiyaları ilə bağlı araşdırma aparırdıq. Müəyyən etmək istəyirdik ki, Azərbaycan sosial şəbəkə istifadəçisi xüsusi qruplar tərəfindən hazırlanmış məqsədli yayılmış status, şərh, replika və polemikalara nə reaksiya verir. Bir çoxunu toplayaraq ümumiləşdirdik. Onlardan qruplaşdırdığımız bəzilərini təqdim edirik.

Götürək adi bir xəbər başlığını, misal üçün, “Azərbaycanda düymə istehsal edilir”. İndi bu mövzuda yazılan şərhlərə baxaq:

“İstehsal edilən düymə hamıya çatmır…”,

“Gör nə gündəyik ki, biz düymə idxal etməyə məcburuq”,

“Əslində bizdə olan düymə xaricdən gətirilir, sadəcə burada deşik açılır”,

“Bizdə istehsal olunan düymə xaricdən gələnlərdən çox keyfiyyətsizdir”,

“Gücləri ancaq düymə istehsalına çatır”,

“Biz xaricin düymə bazarıyıq”

və nəhayət “Bizdə heç düymə istehsal etmək üçün xammal da yoxdur”.

İndi belə şərh, status yazanlara hansısa idman kompleksinin və ya mədəni mərkəzin açılması ilə bağlı xəbər verin, görün nə oyun çıxardarlar. “Niyə zavod, fabrik deyil, istirahət mərkəzi açırsınız?”. Halbuki düymə istehsalına lağ edirdilər. Bu məsələdə o qədər neqativə, etiraza, mənasız inkarçılığa yükləniblər ki, adi Sokrat sualları ilə qarşı tərəfi tələyə salıb, yalnış yolda olduğunu dedizdirə bilərsən. Amma bunu etiraf etmək mümkün deyil, hətta yazdığını özünə çəkib göstərsən də xeyri yoxdur.

Başqa bir neçə misal: “Filan idarədə çalışan vəzifəli şəxs həbs olunub”. Belə xəbərə şərhlər necə olur?

  • “Belə kiçik çaplı məmur kimdi ki? Ondansa daha böyük məmur həbs edilməlidir, o bədbəxtin nə günahı var?”
  • Aha, başlandı, artıq hakimiyyətdə ikitirəlik başlandı
  • İşdən çıxarılan bizim qohum idi. Kasıblara əl tutan, əməli-saleh, vicdanlı biri kimi tanıyırdıq.
  • Yəqin rüşvət götürmürmüş ona görə
  • Nolsun ki, həbs ediblər, onsuz da buraxacaqlar
  • Cinayət işini necə açıblarsa, elə də bağlayacaqlar
  • Milyon yeyintiyə görə cəmi 7 il? Sonra da az müddət “lyuks” nömrədə qalar, daha sonra amnistiyaya düşər.

Təsəvvür edin, Ordu ilə bağlı paylaşım edirik, buna da şəbətə qoşurlar. Misal üçün, “Ölkənin hərbi büdcəsi artıb” xəbər başlığına yazılan şərhlərə baxın:

  • Orduya bu qədər vəsaitin ayrılmasının nə mənası var? Ondansa iqtisadiyyat gücləndirilsin
  • Dünən şəhid vermişik
  • Bir əməliyyatla yalnız 1 təpə ala bilən Ordunun nəyini tərifləyirsiniz?
  • Dünən qohumum zəng eləmişdi, komandir kontur istəyir
  • Niyə imkanlıların övladları ön cəbhədə xidmət eləmir

Peşmansan Azərbaycan polisi haqda xoş nəsə yazasan. Küçədə yaşlı qadına(kişiyə) yolu keçməyə yardım etməsini paylaşan kimi, “bu onların vəzifə borcudur, niyə şişirdirsiniz?” deməkləri bir olur. Davamlı olaraq qanunsuz keçirilən piket zamanı polisin öz vəzifə borcunu yerinə yetirməsini əks etdirən foto paylaşır və mütləq “Bu polislərin anası-bayıssı yoxdur?” sualını verirlər.

Məqsəd “Azərbaycanı biabır etmək”dir? Təkcə bu deyil. Yəni, həm də biabır etməkdir. Bəllidir ki, Azərbaycana xüsusi diqqət ayıran beynəlxalq təşkilatlardan bəziləri külli miqdarda maliyyəyə malikdilər və bizimlə eyni aqibəti yaşayan ölkələrə qarşı həssasdılar, qarşıdurmada, xaos və anarxiyada maraqlıdılar. Onların hazırladıqları qərəzli hesabatlarda orta sıralarda yer almağımız da təsadüf deyil.

Biz guya korrupsiyaya qarşı mübarizə aparmırıq, bizdə mətbuat boğulur, biz xariciləri “kürü diplomatiyası” ilə ələ almışıq, tolerant deyilik, dini ayinlər yerinə yetirilmir və s. və i. Gülməlidir, xüsusən də Nigeriya, Şimali Koreya, banan respublikaları ilə müqayisə olunmağımız. Aydın məsələdir ki, bu hesabatları hazırlayanların öz ölkələrində 100 nəfərdən 5-i xəritədə Azərbaycanı göstərə bilməz. Bəlkə heç müəlliflər özləri də bilmirlər. Dünyada kürü biznesi ermənilərin əlində (bu faktdır, dünya kürü biznesini erməni qardaşlar idarə edirlər), AŞPA deputatlarını “konyak diplomatiyası” ilə ələ alan ermənilər, hakmiyyət uğurnda mübarizədə rəqiblərini gülləboran edən erməni quldurbaşı, ölkələrində barmaqla sayılacaq qədər etnik xalqların nümayəndələri yaşayan ermənilər, dözümsüz, irqi-ayrıseçkilik salan, terroru dövlət siyasətinə çevirən, başqa dövlətin ərazisini işğal edən ermənilər, di gəl, yanan da biz, yaman da.

Bəzən sosial şəbəkələrdə Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı ikibaşlı müzakirələr açılır, fikirlər bildirilir. Aprel hadisələri göstərdi ki, xarici kəşfiyyat qrupları ölkə ictimaiyyətinə birbaşa təsir etmək gücündədir. “Nəyə lazım idi bu əməliyyat?” “Guya nə qədər torpaq aldıq?”, “say-seçmə oğullarımız bir təpəyə qurban verildi” -deyib baş-beyin aparanlar, məhz hakmiyyəti Qarabağda müharibə etməməkdə günahlandıranlar idi. Və bu naqqallar bazarında bir də Oliqarxlara görə niyə döyüşməliyəm? Niyə onların övladları cəbhə bölgəsində hərbi xidmət keçmirlər?” deyib fərarilik edənlər də var.

Bir faktı da deyək. Azərbaycan XİN Dağlıq Qarabağa qanunsuz səfər edənləri “qara siyahı”ya salır, bundan sonra ölkəmizə gediş-gəlişlərini əngəlləyir. Müxalif fikirli “liberalfasonlar” isə Azərbaycanın bu yolda ata biləcəyi yeganə diplomatik təsir vasitəsi olan “qara siyahı” silahını tənqid edir, gözdən salmağa çalışır, ələ salırlar, eynən ermənlər kimi.

Başqa bir məqam. Ermənilər 94-95-ci ildən bəri sülh prosesinin  baş tutması üçün Dağlıq Qarabağın erməni əhalisinin təhlükəsizliyinə qarantiya istəyirlər. Yaxşı, olsun, biz bunu verərik. Amma imkan verirlərmi? Leyla yunuslar, Xədicə İsmayıllar, Anar Məmmədlilər, Orduxanlar, onların idarə etdikləri media orqanları, saytlar, facebook səhifələri, Google+ qrupları maksimum dərəcədə çalışırlar ki, insan haqları, korrupsiya, media azadlığının pozulması haqda məlumatları daha çox səsləndirsinlər, faktları şişirtsinlər, Azərbaycan haqda qorxulu obraz yaratsınlar. Xaricdə erməni diasporunun və lobbisinin təsiri altında olan QHT-lərə də elə bu lazımdır.  Formalaşan fikir isə bu qədər sadədir: Baxın görün, Azərbaycan öz vətəndaşlarına nələr edir? Gör, indi fağır, yazıq, sıravi Qarabağ ermənisinə necə “qan uddurar”?

Bir faktı xatırlayaq. Futbolçu Cavid Hüseynovun qohumu fotoreportyoru döydüyü üçün böyük və iyrənc kampaniyaya start verdilər. Məişət səviyyəsində cinayəti, hərlədib-fırladıb sifarişli-siyasi qətl adı qoyub, Qərbin anti-Azərbaycan hesabatlarına daxil edə bildilər. Kimə və nəyi sübut edəsən? Necə başa salasan ki, bu adi məişət səviyyəli mübahisədir, və bizdə beyniqanlı gənclər tərəfindən söyüş rahatlıqla həzm olunmur. Almaniyalı futbolçu Millerin bibisi oğlu Milleri sosial şəbəkədə təhqir edən alman fotoreportyoru “söhbətə” çağırarmı? Lap tutaq ki, çağırdı və dava düşdü və fotoreportyor ağır xəsarət alıb, dünyasını dəyişdi. Təbii ki, bədduanı, xoş olmayanı heç kimə arzulamırıq. Belə bir hadisə baş versə, Merkel hökuməti Qərb mətbuatı tənqid edərmi? Təsəvvür edirsinizmi, belə bir hadisəni? Adamı maşın vurdu, küçədə davada yaralandı, terrorçu bomba partlatdı, xəstəxanada alovdan yararlanan oldu, daşqın, sel kənd təsərrüfatına ziyan vurdu, buna görə Merkeli qınayan olarmı? Xarici mətbuat bu haqda nəsə yazarmı, hesabatlara salınarmı?

Bir məsələni də qeyd edək, bu hissəni yekunlaşdıraq. Müxalif fikirli bir nəfərlə virtual mübahisəmiz oldu. Binəvanı gözəl anlayırdım, beyni yuyulub, qara və bozdan başqa heç nə görmür. Söhbət əsnasında məlumatları haradan aldığı ilə maraqlandım. Cavab verdi ki, sosial şəbəkələr və mənsub olduğu partiyaya yaxın saytlardan. Bəs alternativ məlumatı haradan alırsınız? Cavab kədərli idi: Nə alternativ mənbə? AzTV-yə baxmalıyam?

Aha, dur, cavan oğlan! Sizcə, “Rəsmi məlumatlara inanmaq olmaz” fikri kütlənin beyninə nəyə görə yerləşdirilir ki? “Rəsmi statistika hamısı yalandır. Nəinki inanmaq, heç oxumaq da lazım deyil. Ancaq müxalifət mətbuatı doğrunu yazır, ancaq söyüş söyən səhifələr vətənpərvərdilər?”. Həmsöhbətim etiraf etdi ki, indiyə qədər bu barədə düşünməyib. Elə isə sizlərin ideoloqlarınız, yalan texnologiyalarının ideya müəllifləri niyə ələ salmaq, aşağılamaq üçün AzTV-dən sitat gətirirlər? Niyə özləri baxırlar, bir halda ki, yalanı təbliğ edir?

Bu sofistikanın uzuc formulu var: qoy bütün yaxşı insanlar birləşsin və pis insanlara qarşı mübarizə aparsınlar”. Bir sözlə, “yaxşı və pis”, “xeyir və şər” nağılları. Bu tezislərin alt qatındakı gizli mətləb isə “Azərbaycan xəstədir və xəstəliyindən xəbəri yoxdur” mesajıdır. Gəlin onu müalicə edin, biz yararlanaq deyirlər. Halbuki, hər diaqnoz qoyan həkim deyil. Yaddan çıxardırlar ki, insanı müalicə etmək üçün isə başına kualtla vurmurlar.

Ölkə iqtisadiyyatının genişlənməsi və inkişafı, korrupsiyanın aşağı salınması üçün təkcə mitinq təşkili (hərçənd bunun özü də böyük miqdarda xarici qrantın silinməsinin bir formasıdır), sosial şəbəkələrdə söyüş söyməklə iş bitmir.

Və bir də… eyni zamanda həm vətənpərvər, həm satqın olmaq mümkün deyil.

***

Ötən yazımızda əks tərəflərin bir-birinin fikrini həzm etməməsi haqda danışmışdıq. Bu dəfə konkret nəzəriyyə ilə bunu bəlli emtəyə çalışacacağıq. 

Düşmən mətbuat effekti

-Hostile media effect, (bilmirəm, tərcüməm nə qədər uyğundur, ötən dəfə söylədiyim kimi daha uğurlu təsvir tapılarsa, minnətdar olaram)- kütləvi kommunikasiyada nəzəriyyələrdən biridir. Bu nəzəriyyəyə görə, hər hansı bir mövqeyi, fikri, düşüncəsi olan fərd onun baxışlarına zidd müddəanın mediada işıqlandırılmasını qərəzli sayır. Bu nəzəriyyənin tərəfdarları hesab edirlər ki, “düşmən mətbuatı effekti” KİV-in qeyri-obyektivliyi kimi qələmə verilə bilməz. Yəni, əks fikirli insanlar hər hansı bir mövzunu fərqli rakurslardan görürlər, burada KİV-in günahı yoxdur. Hətta ən etibar edilən, bitərəf, təmizliyi ilə ad çıxarmış jurnalistlərin yazıları belə normal qəbul edilmir. Tərəflər mütləq neytral yazıda belə əks-tərəfin xeyrinə nüanslar olduğu düşüncəsində qalırlar. Bu nəzəriyyə ilk dəfə Robert Vallone, Li Ross və Mark Lepper tərəfindən irəli sürülüb.

1982-ci ildə bu fenomenin araşdırılması üçün ilk ciddi sınaq aparılıb. Stenford Universitetinin tələbələri arasından bərabər sayda Fələstin və İsrail tərəfdarları seçiblər. İştirakçılara 1982-ci ildə Livan-İsrail müharibəsi zamanı baş vermiş hərbi əməliyyatlardan biri haqda haqda çəkilmiş “Sabre və Şatildə qətllər” filmi göstərilib. Nə qədər qəribə olsa da hər iki tərəf eyni düşüncədə olub: film qarşı tərəfin xeyrinə çəkilib. İsrail tərəfdarları filmdə anti-İsrail fikirlərin çox olduğunu deyir, Fələstinlilər isə iddia edirdilər ki, film anti-Fələstin əhval-ruhiyyəlidir

Bu nəzəriyyənin aktuallığını nəzərə alan elm adamları araşdırmaları davam etdirmişlər. Bəlli olub ki, nəzəriyyə özünü digər hərbi, siyasi və sosial qarşıdurmalarda da göstərib. Xorvat-boşnak münaqişəsində, ABŞ-dakı 1992-ci il seçkilərində, 1997-ci ildə “United Parcel Service” şirkətindəki tətildə, hətta adi idman yarışı, genetik modifikasiya olunmuş məhsullarla bağlı mübahisələrdə də. Uzağa getməyək. Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı hazırlanan istənilən film (ədalətli və neytral mövqedən söhbət gedir, belə filmlər azdır), məqalə, reportajla bağlı anoloji mövqeyi biz sərgiləyəcəyik.

Başqa bir sınaq illər öncə aparılıb. Prinston və Dartmuts Universitetlərinin tələbələrinə ayrı-ayrılıqda bu universitetlərin futbol komandaları arasında matçın video-yazsını göstəriblər və tapşırılıb ki, hər iki komandanın neçə dəfə qayda pozduğunu hesablasınlar. Tələbələr bir mənalı olaraq rəqibin daha çox qayda pozduğunu qeydə alıblar.

Bəs izahı? İlk olaraq koqnitiv amildən başlayaq. Bu effektin izahı üçün 3 mexanizm təklif olunur.

  • Nümunə üçün xatırlama. Yaddaşa bağlıdır və buradan informasiyanın götürülməsi nəzərdə tutulur. Araşdırmalar göstərir ki, tərəfdar daha çox fikirlərinin təkzib olunduğu məqamı yadda saxlamağa meyillidilər, nəinki dəstəklədikləri ideyanın tərifləndiyi. Əslində bu fenomen “neqativ effektini”nin təzahür formalarından biridir. Yəni hətta statistik baxımdan hər ikisi eyni sayda olsa belə, neqativ informasiya daha yaddaşda çox çəkiyə malik olur, nəinki pozitiv.
  • Seçmə(selektiv) qavrayış. Fərd məlumatdan ancaq özünə lazım olanı seçir, qalan fikirləri kənara qoyur. “Düşmən mətbuatı effekti”ndə tərəfdarlar arasında güclü tendensiya mövcuddur ki, məlumatın informasiyalarını arzu edilməyən, istənilməyən, əlverişsiz və düşmən aspekt kimi interpretasiya edir. Başqa sözlə, seçmə qavrayışa görə, biz məlumatı elə interpretasiya edirik ki, bizim dəyər və inanclarımızla üst-üstə düşsün.
  • “Müxtəlif standartlarla” izahat və ya motivə olunmuş mülahizə isə əsaslandırılmış arqumentlərdən asılıdır. Yəni, öz mövqeyinin haqlı olduğunu müxtəlif səviyyələrdə təsdiqini axtarır. Fərd kitab və ya qəzet oxuyanda, radioya qulaq asıb, TV-yə baxanda inandığı, qəbul etdiyi doqmanın təsdiqini axtarır, digər bütün fikirləri “silir”. Amma, qarşı tərəfdən təsdiq almadığı fikirlərini əsaslandırmaq üçün fərd rasional izahlarını əsas gətirir. Beləliklə əsaslandırlmış mülahizələr əks tərəfin gətirdiyi arqumentlərə qarşı reaksiyaya çevrilir.

Bəzi araşdırmaçıların fikirlərinə görə əsaslandırlmış mülahizələrin mənbəyi koqnitiv dissonansdır.  (latın dilindən tərcümədə uyğun olmayan, nizamsızlıq, qaydasızlıq mənası verir). Fərdin düşüncəsinin əks fikirlə toqquşmasından yaranan psixoloji diskomfortdur. Səbəb odur ki, tərəfdarın qərəzsiz məlumatı neqativ spektrdə görməsinə uyğunlaşmasıdır.

“Tərəfdar”-ın sosial şəbəkədə və ya TV-də həmfikirləri tərəfindən səslənən istənilən faktı real, doğru və həqiqət kimi qəbul etməsi də bununla bağlıdır. Ona görə də fərqli düşüncələrin, baxışların tərəfdarları hər hansı mənbənin öncədən hazırlanmış yalnış məlumat olduğu fikrinə qapılması normaldır. Onlar mənbəni fərqli görürlər, çünki düşüncələrindəki assosiasiyalarda diametral fərq var.

Mütəxəssislər əmindilər ki, bu efektin izahı üçün istifadə olunan bütün mexanizmlər sədaqət, bağlılıq, tərəfdarlıq təsiri ilə birbaşa bağlıdır. Belə ki, fərd öz fikir, düşüncə və ideyalarına nə qədər çox bağlıdırsa, düşmən media effekti özünü bir o qədər aydın büruzə verir. Öz düşüncələrinə bağlı olan fərd əks fikirli mülahizəyə daha çox önyarğı ilə yanaşır. Bununla da o ya öz dəyərlərini qoruyur, ya da eynifikirlilərin təsiri altına düşür.

***

Camaat belə deyir- Argumentum ad populum

“Argumentum ad populum”, latın dilindən tərcümədə “kütlənin arqumenti” mənası verir, əslində “camaat belə deyir” ifadəsinə daha yaxındır. Çoxluğun hər zaman doğru olduğunu əsas gətirən məqsədli səhvməntiqli dəlil gətirmədir. “Əgər insanlar qırmızı işıqda keçirlərsə, mən niyə keçməyim?” və ya “Çində istehsal olunan malların keyfiyyəti aşağıdır və saxta brenddən yararlanma çoxdur, demək Çindən mal almaq olmaz”. Baxmayaraq ki, “çoxluq” (söhbət ictimai şüurda yaradılan “çoxluq” obrazından gedir, əslində elə də çox deyillər) nəyinsə doğru olduğu iddia edib, bunu əsaslandıra bilər, lakin bu hər zaman həqiqət olmur.

Adətən, belə bir məntiqlə çıxış edən şəxs heç də həmişə müfəssəl, etibarlı faktlara malik olmurlar. “Çoxluq” (camaat) haqqında danışanda adətən öz şəxsi təcrübəsindən, tanışlarının dediklərindən məhdud sosial-iqtisadi məlumatlardan yararlanmaqla danışırlar. Misal üçün, camaat deyir ki, polislər mitinqə gedənlərə təzyiq ediblər. Həbs olunan Filankəs bəy həbsxanda işgəncələrə məruz qalıb. Bu hakimiyyət asır, kəsir, millət acından ölür və s. bu qəbildəndir. Haradan bilirsən? Camaat belə deyir.

Bundan başqa “Argumentum ad populum” baxmayaraq böyük əksəriyyət tərəfindən qəbul olunur, lakin bu o demək dyil ki, geniş tətbiq oluna bilər. Çünki bu formalaşan yalnış təsəvvürdü və bu formalaşmış bu yalnış təsəvvürün həyata keçirilməsi qayda pozuntusu, qanunlardan kənar ola bilər. Uzun müddət Bakıda küçə və prospektlərdə zolaqlı ağ xəttə, işıqfora diqqət yetirilmirdi. Hamı haradan istəyirdi ordan da keçirdi. İndi isə bu yöndə ciddi addımlar atılır, qaydanı pozanlar cərimələnir və belə demək mümkünsə artıq küçəni haradan gəldi keçmirlər. Bu qaydanı pozanlar polis əməkdaşları tərəfindən saxlanıldıqda arqumentləri gülməlidir: “hamı keçir”.

***

Daha bir psixoloji effekt haqda söz açacağıq. Təsəvvür edin ki, Universitetlərdən birində müəllim tələbələrə əlavə bal toplamaq şansı verir. Bu balları qazanmaq üçün 2 şərt var: Üç səhifəlik referat yazmaq və ya  şənbə gününü “Ahıllar evi”ndə keçirmək.

Sınağın nəticələrini oxumadan öncə, özünüzü yoxlayın. Siz hansı qərarı verərsiniz? Tələbələrdən biri ikinci varianta üstünlük verib və düşünüb ki, hər dəfə gördüyü yeknəsək işdənsə, xeyirxah addım atsın. Və o, əmin olub ki, tələbə yoldaşları da eyni addımı atacaq. Başqa cür necə ola bilər? Axı, yaşlı insanlara kömək etmək lazımdır. Lakin deyilən vaxtda “Ahıllar evi”nin qapısı önündə yalnız 3 qrup yoldaşını görüb. Qalanları referat yazmağa üstünlük veriblər.

Buna psixologiyada

Yalnış konsensus effekti

deyilir. Siz vaxtınızı hansısa darıxdırıcı yazı hazırlamaqdansa xeyirxah işə sərf edirsiniz və belə düşünürsünüz ki, çoxluq da bu qərarı verəcək. Realda isə fərqli qərarlar ortaya çıxır.

Biz öz səviyyəmizi, fikirlərimizi, düşüncələrimizi, dəyələrimizi, münasibət və ünsiyyətlərimizi çox şişirdirik. Bax, bu yalnış konsensus yaradır və qərar və davranışlara təsir edir. İnsanları bu səhvi etməklə düşünürlər ki, verdikləri qərar, atdıqları addım hamı tərəfindən qəbul olunur. Belə hesab edirlər ki, fərdi dəyərləri və ideyaları normadır, digərləri də bu fikirlə razılaşırlar.

Biz, hər hansı bir hadisənin başvermə ehtimalını hesablayanda ilk olaraq düşüncələrimizə uyğun, ağlımıza gələnlərdən misal gətiririk. Sonra alternativləri deyil, məhz yaxın ətrafın, tanışların, qohumların düşüncələrini nəzərə alırıq. Və beləliklə belə fikir formalaşır ki, bu qədər insan təsdiqləyirsə, demək digərləri də bu fikirdədir. Əgər düşünürüksə ki, cinayətin azalması üçün qanunun qəbulu vacibdir, çünki bu cəmiyyətə xeyirdir, bu Yalnış Konsensus Effektidir. Çünki hər qanun cinayətin azalmasına xidmət etməyə bilər.

Başqa bir misal, tutaq ki, hər hansı filmə baxırıq və xoşumuza gəlmir. Çünki süjet xətti yoxdur, mənasız xüsusi effektlərdən istifadə olunub. Belə baxanda səbəb ədalətlidir. Bu əsas verir ki, həmin filmin digər tamaşaçılar tərəfindən də pis qarşılandığı qənaətinə gələk. Əlsində isə belə deyil. Tamaşaçılar filmi öz baxış bucaqlarına uyğun sevə və dəyərləndirə bilərlər.

Bu effektlə bağlı ilk araşdırmanı Li Ross 1970-ci ildə aparıb. Sınaq zamanı iştirakçılara bir münaqişə haqda məlumat toplamaq və münqaişənin həlli üçün təklif olunan iki yoldan birini seçmək tapşırılır. Sonra iştirakçılardan bu həll yollarından hansını iştirakçının seçəcəyini, hansının qalan çoxluq tərəfindən bəyəniləcəyini soruşurlar. Və bir də təklif edilən iki variantdan birini seçənlərin xarakteristikasını vermək istənilir. Araşdırmaçılar müəyyən ediblər ki, variantlardan asılı olmayaraq cavab verənlərin böyük əksəriyyəti öz qərarlarının çoxluq tərəfindən dəstəklənəcəyini deyirlər. Və ikinci şərtə uyğun olaraq, iştirakçılar alternativ variant seçənləri “neqativ” obrazlı təsvir edirlər.

Hər hansı bir Con facebook-da davamlı olaraq yüngül narkotiklərin satışının leqallaşdırılması haqda yazır. Araşdırma zamanı bəlli olur ki, Con böyük əksəriyyətin bu düşüncədə olduğunu düşünür. Amma yaddan çıxardır ki, onu dəstəkləyənlərin çoxu yaxın ətrafı, dostları və onu tanıyanlardılar. Bu məqamda Azərbaycan sosial şəbəkəsində gün keçirən bir “obıvatel”i düşünün və onun profil fotosunda M. Ə. Rəsulzadənin fotosu var, davamlı olaraq Əli Kərimlinin və dəstəsinin “nağıllarına” qulaq asır və ancaq Xədicə İsmayıl ritorikalı məlumatları paylaşır. Mitinqə çağırış edir, hakmiyyət tərəfdarlarını “yaltaq” və yuyucu vasitə adlandırır. Bir sözlə həqiqət və azadlıq mücəssiməsi. Sizcə, bu düşüncədə adam alternativ fikri qəbul edərmi? Mitinq adı verdikləri piketə adamın az gəldiyini deyəndə, adamı qətlə yetirməyə hazır olmazmı? Adam, Yalnış Konsensus effektini yaşayır, şirin yuxuda, xam xəyallardadır. 

Növbəti misal. Hansısa Fred mühafizəkardır, mühafizəkar verilişlərə baxır, mühafizəkar media izləyicisidir, oxşar düşüncəli insanlarla ünsiyyət qurur, facebook dostluğunda olanların 90%-i eyni idelogiyanı paylaşırlar. Təmsil etdiyi partiya seçkiyə hazırlaşır, həmin dairədən namizədləri var, ciddi təbliğat gedir, “qələbə yaxındır” deyə düşünür. Nəhayət seçki günü gəlir və nəticə elan olunanda Fred şoka düşür. Ağlına ilk nə gəlir? Təbii ki, saxtakarlıq! Başqa nə ola bilər? Axı, liberallar bu seçkini necə uda bilərdilər? Axı hamı mühafizəkar düşünürdü. İndi bu situasiyanı Azərbaycana transfer edin və mənzərəni izləyin. “Saxtakarlıq” deyib bağıranlar Yalnış Konsensus effektindədilər, sadəcə bunu onlara izah edən lazım.

Bu məqamda NLP fərziyələrindən olan “xəritə ərazinin özü deyil” fikri haqda danışmaq yerinə düşərdi.

Xəritə Ərazinin özü deyil”

 bu cümlə NLP-nin əsas fərziyələrindən biridir. İlk dəfə polşalı alim Alfred Korjibski işlədib. Nə məna verir?

İnsanlar yaşadıqları dünyanın “həqiqətinin” yalnız bir hissəsini dərk edə bilir. Heç bir zaman kənardan gələn informasiyanın hamısını qəbul edə bilməz. Məsələn, insan elektormanitik dalğaların mövcudluğunu bilir, amma qəbul edə bilmir. NLP deyir ki, insanlar çöl dünyanı duyğuları ilə görərək, hiss edərək, qoxulayaraq hiss edir. Kənardan gələn məlumatların  bir qismi elektriksəl parçalar və ya dalğalar halında real dünya informasiyalarından qəbul edilərək beyinə gəlir. Orada şüura oturana qədər bir anın içində fərqli əməliyyatlar görür, insanların metproqramları, dəyərləri və inancları, söz xəzinəsi filtirlərindən keçir və beləliklə çöl dünyanın fərdi dizaynı ilə beyinə yerləşir. Biz hisslərimiz sayəsində kənardan gələn və filtirlərimizdn keçən məlumatları yeni məlumatlar əlavə edərək fərdi baxışımızı, düşüncəmizi, “həqiqətimizi” yaradırıq.

“Xəritə Ərazinin özü deyil”-cümləsində ƏRAZI bütün məlumatları özündə cəmləşdirən çöl dünyamız, XƏRITƏ isə beynimizin çöl dünyadan aldığı məlumatlardan yaratdığımız fərdi reallığımızdır.

Ona görə də insanların beyinlərində yaratdıqları dünya modellərinə görə mühakimə olunması heç vaxt qəbul olunmur. “Zövqlərə görə mübahisə edilməz” fikri burada öz təsdiqini tapır. Ona görə heç bir insanın dünya modeli dəyər mühakiməsi prizmasından digərinə görə pis və ya yaxşı müqayisəsi aparıla bilməz. Necə deyərlər, sadəcə var, bu insan belə düşünür, vəssallam. Hər kəs fərqli və təkdir. Bu səbəbdən fərqli dəyər və inanclara görə mühakimə edilməz. Elə isə bir nəfər öz dünya modelinə möhkəm sarılanda və bu mövzuda çox iddialı “həqiqətlərdən” və ya “obyektiv”, “tək doğru onundur” deyirsə, artıq insanın düşüncələrinə şübhə ilə baxırıq. Bəllidir ki, hər şey məzmuna görə dəyişir və heç nə göründüyü kimi deyil.

İndi Azərbaycandakı siyasi baxışlarına görə təhqir, təhdid olunan, söyülən insanları göz önünə gətirin. Bizi hakimiyyətə yarınmaqda, yaltaqlıq etməkdə qınayan, söyən, təhqir edən, şantaj edən bu insanların, qrupların düşüncələrinə baxın. Bunlar demokratdılarmı? Ümumiyytlə bu insanların liberal dəyərlərin “a”sından xəbərləri varmı? Profil fotosuna Əli Kərimlinin fotosunu yerləşdirib,  Kərimlinin pafos dolu yazılarını paylaşan birisi bizi fərqli düşündüyümüzə, haqlı bildiyimizdə israr etdiyimizə görə “yaltaq” adlandırırsa, bu insanların “xəritəsi” nə ilə cızılıb? Bunların düşüncələri Bolşeviklik, dağıdıcılıq, yırtıcılıq, anarxizm deyil, nədir?

***

Ağac nə qədər çox bar verirsə, onu daşlayan insanlar bir o qədər çox həzz alırlar. Hakimiyyətə gələn Uels şahzadəsi VIII Edvard gənc yaşlarında bunu yaşayıb. Onun 14 yaşı olanda Hərbi Dəniz Məktəbinin filialı olan Devonşir Dartmus Kollecində təhsil alırmış. Bir gün mühafizəçilərin şahzadənin bir küncdə ağladığını görürlər. Bütün məktəb bir yerə toplanılır və şahzadənin döyülməsinin səbəbi araşdırılır. Hadisənin iştirakçıları kütlənin qabağına çıxarılır və onlar bu işi etdiklərini etiraf edirlər. Səbəbə diqqət edək. “İllər sonra Kral donanmasında qulluq edərkən “İndiki Kralı döyümüşük” deyə bilməyimiz üçün bunu etdik!

Buna görə güclü təzyiq və təqiblə, təhqir və ya tənqid olunursunuzsa, bunu edənlərin özlərini önəmli sanaraq böyük həzz aldıqlarını düşünün. Əmin olun ki, gördüyünüz iş, tənqid və hücumlara səbəb ola biləcək qədər diqqət çəkicidir.

Bunu da unutmayın ki, əksər insanlar özlərinən savadlı, dünyagörüşlü, bacarıqlı birini günahlandırıb, tənqid edib, ələ salıb bundan qəribə bir həzz alırlar.

***

Bəs bu insanların, xüsusi hazırlanmış trolların, botların birləşdiyi qruplar- briqadalar söyüş, təhdid, şantaj texnikalarından necə yararlanır, kütləvi terroru necə həyata keçirirlər?

Söyüş Briqadaları necə işləyirlər?

Bunları ayırd etmək üçün yazdıqlarına (yazı demək də günahdır, söyüşlərinə deyək-müəl.) diqqət yetirmək kifayətdir. Əksəriyyəti dilimizi pis bilirlər, jarqonlardan istifadə edirlər, çoxlu sayda orfoqrafik səhv buraxırlar. “Bunlar” hazırladıqları kapslarda “da, də” ədat və bağlayıcılardan primitiv istifadəni belə bacarmırlar. Xarici ölkələr haqda nağıl uydurmağı bacarırlar. Eləcə də ölkəmiz haqda. Kinayə, acıq və qisas dolu yumor hissləri var. Öz aralarında dialoq zamanı açıq-saçıq sözlərdən, söyüşlərdən istifadədən çəkinmirlər. Cəmiyyətdən seçildiklərini nümayiş etdirmək üçün hərkətlərində fərqlilik nümayiş etdirirlər.

İki qrup bölünürlər. Xaricdə yaşayanlar və xaricə getmək üçün yaşayanlar. Xaricdə yaşaynlar ən çox təhqirə, söyüşə yol verən, aqressivlərdilər. Məhz bunlar ölkədə ən kiçik hadisəni də hakimiyyət adına yazıb, təhqirli fikir bildirməklə, söyməklə kütləyə təsir etməyə çalışırlar.

Qarşı tərəfi sıradan çıxarmaq üçün bir çox metodları var. Elə ki, şəbəkədə alternativ fikir söylənilir, həmin fikrin müəllifi haqda dərhal araşdırma başlayır. İlk olaraq tanışlar vasitəsilə kimliyi müəyyən olunur. Sonra həmin şəxs uzun müddət izlənilir. Hər hansı fikrinin ucundan tutub ucuzluğa gedilir. Xaricdən idarə olunan səhifələrdə təhqirlər, capslar, kollajlarla təhqir olunur, haqqında hədyanlar yazılır, xüsusi fake profillər vasitəsilə “artilleriya” atəşinə tutulur. Əsas məqsəd alternativ fikirli insanı ruhdan salıb, sıradan çıxarmaqdır. Bunlar baş tutmadıqda, şantaj başlayır. Xüsusən də yazan şəxs gəncdirsə. Xanım, “gəlin” profillərindən “sevgi mesajları” yağışı başlayır. Yetər ki, bir dəfə “görüşmək, “öpüşmək” və pastel haqda nəsə yazsın. Vəssallam.

Başqa bir sxem. Hakimyyətlə bağlı pozitiv fikir bildirən və yaxud əksinə Əli Kərimli, Nida, Xədicə İsmayıl, Orduxan haqda tənqid yazan istənilən bir şəxsi götürün. Bu insana qarşı əvvəlcə kollektiv bombardıman başlayır. Biri həmin şəxsin savadsızlığını, ideoloji məlumatsızlığını, səhvini deyir. İkincisi, söyüşlə danışır, üçüncü ağıl kəmliyindən, psixi problemlərin olmasında, dördüncü, zamanı gələndə qəsd edilməsi,  ölüm ilə qorxuzur. Beləcə, hədəf susdurulmuşdu! Yox, rəqib sərt, mövqeyindən dönməyən olursa, profilinin dağıdılmasından, xaker hücumundan tutmuş facebook-a şikayətə qədər hər şeyə əl atılır.

Bu briqadaların fake –profil oyunu daha dərindir. Hərəsinin 10-20 profili var. Bəzən özləri söhbət açıb, özləri cavab verib, yekunda hakmiyyəti günahlandıra bilirlər. Bütün bu proses isə sonradan kütləvi fikir kimi şəbəkəyə sırınır. O qədər primitiv yazırlar ki, müxtəlif niklərdə təkrarlanan sözlərdən, şivələrdən frazeoloji birləşmələrdən eyni insanlar tərəfindən idarə olunduğunu müəyyən etmək asanlıqla mümkün olur.

***

II Hissə

ŞƏRHLƏR
XƏBƏRLƏR
Hansı QHT-lərin sosial xidmət mərkəzləri var - Siyahı - 18 / 07 / 2018 20:22
"Yay məktəbi"nin iştirakçıları "AccessBank"ın fəaliyyəti ilə tanış olublar - 18 / 07 / 2018 18:48
Sumqayıt şəhərində yaradılmış İcma Əsaslı Sosial Reabilitasiya Mərkəzi fəaliyyətini uğurla davam etdirir - 18 / 07 / 2018 18:43
Mühasibat uçotu üzrə yeni tədris proqramının ilkin versiyası müzakirə olundu - 18 / 07 / 2018 18:29
Millət vəkili Azay Quliyev İctimai Televiziyanın “Diqqət Mərkəzi” verilişinin qonağı olub - Video - 18 / 07 / 2018 10:22
Şuranın dəstəyi ilə QHT TV-nin Xəbərlər blokunun növbəti buraxılışı hazırlanıb - Video - 18 / 07 / 2018 09:20
"Ölkədə ən çox problemlərdən danışan prezident İlham Əliyevdir" - 17 / 07 / 2018 20:23
“Qarabağ dünən və bugün” mövzusunda ictimai müzakirələr Macarstan səfirliyində davam etdi - 17 / 07 / 2018 18:20
Anfisa Zinyeddin: “Reproduktiv sağlamlıq sahəsində problemlərin aradan qaldırılması üçün, əhalinin bu məsələyə daha məsuliyyətli yanaşması vacıbdir” - 17 / 07 / 2018 08:20
Şuranın dəstəyi ilə “Sahibkar saatı” verilişi hazırlanıb - Videolar - 16 / 07 / 2018 19:23
"Loqos" un Müdafiə Nazirliyi ilə qarşılıqlı əməkdaşlığı davam edir. - 16 / 07 / 2018 13:13
Əlillər Cəmiyyəti əlilliyi olan şəxslər arasında özünüməşğulluq proqramlarından yararlanma imkanları mövzusunda tədbir keçirib - 16 / 07 / 2018 07:23
Şuranın dəstəyi ilə "Azərbaycanda sahibkarlığın inkişafı üçün hansı güzəştlər nəzərdə tutulub?" adlı videoçarx hazırlanıb - 15 / 07 / 2018 13:58
London evində əlilliyi olan şəxslərin övladları üçün tədbir təşkil edildi - 15 / 07 / 2018 13:35
“Qadın və uşaq hüquqlarının təbliğində ictimai rolun artırılması“ lahiyəsi davam edir - 15 / 07 / 2018 08:58
Şuranın dəstəyi ilə "Sahibkar saatı" verilişinin 5-ci buraxılışı hazırlanıb - 14 / 07 / 2018 20:23
Ailə ənənələri mövzusunda sosioloji araşdırmalar layihəsi yekunlaşdı - 14 / 07 / 2018 19:29
"Təxribatları təşkil edən qüvvələr bilirdilər ki..." - Sahib Məmmədov - 14 / 07 / 2018 19:25
QHT sədri: Ölkə vətəndaşlarının çətin anlarda öz dövlət başçısının yanında olması bir daha xalq-iqtidar birliyinin bariz göstərici oldu - 13 / 07 / 2018 19:17
OXU Akademiyası sizi Yay Məktəbinə dəvət edir - 13 / 07 / 2018 11:45
Cənub bölgəsində prezidentin fərmanına ictimai dəstək verildi - 13 / 07 / 2018 10:35
Rufiz Qonaqov: NATO Sammitinin yekun sənədi Ermənistanın işğalçı siyasətini iflasa uğratdı - 13 / 07 / 2018 10:10
Əliyevadan göstəriş: yüzlərlə tələbənin diplomu... -Video - 13 / 07 / 2018 09:02
Azərbaycan konstitusion, hüququn aliliyini əsas götürmüş dünyəvi bir dövlətdir - 13 / 07 / 2018 06:54
QHT sədri: “Törədilən qanlı olaylar Azərbaycan dövlətçiliyinə qarşı qəsdir” - 13 / 07 / 2018 06:17
Müharibədən zərər çəkmiş uşaqlar haqqında - 12 / 07 / 2018 18:40
Məktəb psixoloqlarının bilik və bacarıqlarının artırılması üçün təlim keçirilib. - 12 / 07 / 2018 13:41
QHT Yevlaxda seminar keçirib - 12 / 07 / 2018 13:33
Layihənin yekun təqdimat mərasimi keçirilib - 12 / 07 / 2018 10:05
“Loqos” daha bir yeniliyə imza atdı. - 12 / 07 / 2018 08:38