Qadınların və vətəndaş cəmiyyətinin sülh quruculuğunda rolu

"Sülh yalnız silahların susması və müharibənin başa çatması demək deyil. Əsl sülh insanların təhlükəsiz yaşaması, uşaqların qorxu içində böyüməməsi, ailələrin gələcəyə inamla baxması, qadınların qərarların qəbulunda iştirak etməsi və cəmiyyətin müharibənin yaratdığı yaraları sağaltmaq imkanına malik olmasıdır.

Bu gün dünyada silahlı münaqişələrin artdığı bir dövrdə qadınların sülh proseslərində rolu əvvəlkindən daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 17 iyun 2026-cı ildə Təhlükəsizlik Şurasında keçirdiyi qadınlar, sülh və təhlükəsizlik mövzusunda müzakirələrdə də əsas çağırışlardan biri qadınların sülh danışıqlarında və qərar qəbuletmədə real və mənalı iştirakının təmin edilməsi olub.

BMT-nin 2000-ci ildə qəbul etdiyi 1325 saylı Təhlükəsizlik Şurası qətnaməsi qadınların sülh və təhlükəsizlik məsələlərində iştirakını beynəlxalq gündəliyin mühüm istiqamətinə çevirib. Bu yanaşmanın əsas ideyası sadədir: qadınlar münaqişələrin nəticələrini yaşayan tərəf olduqları halda, onların həllinə dair qərarların qəbulundan kənarda qalmamalıdırlar.

Azərbaycan üçün yeni sülh mərhələsi

Azərbaycan uzun illər davam edən münaqişədən keçib. İşğalın ağır nəticələrini Azərbaycan cəmiyyəti, xüsusilə ailələr, qadınlar və uşaqlar yaşayıb.

Bu gün Azərbaycan artıq yeni mərhələdədir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri aparılır, insanların öz doğma yurdlarına qayıdışı həyata keçirilir və Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması istiqamətində proses davam edir.

2025-ci il avqustun 8-də Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh və dövlətlərarası münasibətlərin qurulmasına dair sazişin mətni paraflanıb. Bu hadisə uzunmüddətli münaqişədən sonra regionda sülhün möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm mərhələdir.

Lakin davamlı sülh yalnız siyasi sənədlərlə qurulmur. Sülhün insanların gündəlik həyatında hiss olunması, cəmiyyətlər arasında etimadın yaranması, yeni nəslin düşmənçilik deyil, qarşılıqlı hörmət və təhlükəsizlik mühitində böyüməsi də vacibdir.

Məhz bu nöqtədə qadınların və vətəndaş cəmiyyətinin rolu başlayır.

Azərbaycan qadını yalnız müharibənin qurbanı deyil

Münaqişə illərində qadınlarımız böyük çətinliklərlə üzləşiblər. Məcburi köçkünlük, evini və doğma torpağını itirmək, ailə üzvlərindən ayrı düşmək, yoxsulluq və sosial problemlər bir çox qadının həyatına uzun illər təsir edib.

Lakin Azərbaycan qadını yalnız müharibənin qurbanı olmayıb. O, ailəsini qoruyub, uşaqlarını böyüdüb, təhsilini davam etdirib, işləyib, sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olub, cəmiyyətin həyatında iştirak edib və bütün çətinliklərə baxmayaraq gələcəyə ümidini qoruyub.

Bu səbəbdən Azərbaycan qadını sülhün passiv müşahidəçisi deyil, onun fəal qurucusu olmalıdır.

Qadının sülh quruculuğundakı rolu yalnız rəsmi danışıqlar masası ilə məhdudlaşmır. Qadın ailədə, məktəbdə, kənddə, şəhərdə, yerli icmada, QHT-də, təhsil və səhiyyə sistemində, biznesdə və ictimai həyatda sülh mədəniyyətinin formalaşmasına töhfə verə bilər.

Sülh ailədən başlayır

Biz çox zaman sülhü dövlətlərarası münasibətlərlə əlaqələndiririk. Lakin sülhün ən kiçik və ən mühüm təməli ailədir.

Ailədə zorakılığın qarşısının alınması, uşaqların hüquqlarının qorunması, qızların təhsil alması, erkən nikahların qarşısının alınması, qadınların iqtisadi müstəqilliyinin təmin edilməsi və qərar qəbulunda iştirakının artırılması əslində sülh mədəniyyətinin qurulmasının tərkib hissəsidir.

Əgər biz gələcək nəsli sülh içində görmək istəyiriksə, uşaqlara yalnız münaqişənin tarixini deyil, həm də dialoqu, qarşılıqlı hörməti, insan hüquqlarını və münaqişələrin zorakılıq olmadan həllini öyrətməliyik.

Bu baxımdan qadınların rolu əvəzsizdir.

QHT-lər sülhün cəmiyyət səviyyəsində qurucularıdır

Dövlətlərarası danışıqlar siyasi səviyyədə aparılır. Lakin cəmiyyətlər arasında etimadın yaradılması daha geniş və uzunmüddətli prosesdir. Burada vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının rolu xüsusilə böyükdür.

Azərbaycan QHT-ləri qadınlar, uşaqlar, gənclər, kənd icmaları, həssas və sosial cəhətdən müdafiəyə ehtiyacı olan qruplarla birbaşa işləyirlər. Onlar insanların real problemlərini görür və həmin problemlərin həlli üçün dövlət və cəmiyyət arasında körpü yarada bilirlər.

“Qadın və Müasir Dünya” Sosial Xeyriyyə Mərkəzi uzun illər ərzində qadın və qızların hüquqlarının müdafiəsi, yoxsulluğun azaldılması, qadınların məşğulluğu və sahibkarlığının inkişafı, kənd qadınlarının imkanlarının artırılması, qızların peşə seçimi və təhsillərini davam etdirməsi istiqamətində fəaliyyət göstərir.

Bu fəaliyyətlərin hər biri sülh quruculuğunun sosial əsasını möhkəmləndirir. Çünki sülh yalnız müharibənin olmaması deyil; sosial ədalətin, bərabərliyin, insan ləyaqətinin və təhlükəsizliyin təmin edilməsidir.

Qadının iqtisadi gücü – sülhün gücüdür

Qadınların iqtisadi müstəqilliyi də sülh quruculuğunun mühüm istiqamətidir.

İqtisadi cəhətdən güclü qadın ailəsində və cəmiyyətində daha çox qərar qəbul edə bilir. Qadının məşğulluğu, sahibkarlığı, peşə təhsili və gəlir əldə etmək imkanları onun sosial mövqeyini gücləndirir.

Xüsusilə kənd qadınlarının dəstəklənməsi böyük əhəmiyyət daşıyır. Qadınların kiçik və orta sahibkarlığa cəlb olunması, kənd təsərrüfatı və digər sahələrdə öz gəlirlərini yaratmaları, peşə bacarıqlarının artırılması həm yoxsulluğun azalmasına, həm ailələrin rifahına, həm də cəmiyyətin sosial sabitliyinə xidmət edir.

Sosial sabitlik isə davamlı sülhün əsas şərtlərindən biridir.

Qadınların sülh masasında səsi eşidilməlidir

Dünyanın müxtəlif bölgələrində aparılan təcrübələr göstərir ki, qadınların sülh proseslərində iştirakı formal xarakter daşımamalıdır.

Qadınların sadəcə tədbirlərdə iştirak etməsi kifayət deyil. Onların fikirləri dinlənilməli, təklifləri nəzərə alınmalı və qərar qəbuletmə mexanizmlərində real imkanları olmalıdır.

Azərbaycan qadınları da ölkənin sülh və gələcək inkişaf gündəliyində daha fəal iştirak edə bilərlər.

Gələcəyin sülhünü bu gün qurmalıyıq

Azərbaycan üçün qarşıdakı dövr yalnız müharibədən sonrakı bərpa dövrü deyil. Bu, həm də sülh mədəniyyətinin formalaşdırılması dövrüdür.

Dağıdılmış evlərin və yolların bərpası vacibdir. Lakin insan münasibətlərinin, sosial əlaqələrin və etimadın bərpası da eyni dərəcədə vacibdir.

Bu prosesdə qadınların səsi eşidilməlidir. Çünki qadınlar uşaqların gələcəyini düşünür, ailələrin təhlükəsizliyini qoruyur, icmaların problemlərini bilir və cəmiyyətin sosial ehtiyaclarını gündəlik həyatın içindən görürlər.

Azərbaycan qadını sülhün yalnız nəticəsini gözləyən deyil, sülhün qurulmasında iştirak edən tərəf olmalıdır.

BMT-nin qadınlar, sülh və təhlükəsizlik gündəliyinin əsas mesajlarından biri də budur: qadınların sülh proseslərində mənalı iştirakı təmin edilmədən davamlı və inklüziv sülh qurmaq çətindir.

Azərbaycanın qarşısında yeni imkanlar açılır. Bu imkanlardan biri də qadınların potensialından sülh və cəmiyyət quruculuğunda daha geniş istifadə etməkdir.

Sülh sənədlərlə rəsmiləşə bilər, lakin onun davamlılığı insanların münasibətlərində formalaşır.

Sülh dövlətlər arasında imzalanır, amma cəmiyyətlər arasında yaşadılır.

Və Azərbaycan qadını bu sülhün yaşadılmasında mühüm rol oynaya bilər. Sülh yalnız sabahın işi deyil. Onu bu gün, ailədə, məktəbdə, kənddə, şəhərdə və bütün cəmiyyətdə birlikdə qurmalıyıq".

“Qadın və Müasir Dünya” Sosial Xeyriyyə Mərkəzi və təşkilatın rəhbəri Südabə Şirəliyeva