Su ehtiyatlarının düzgün idarə olunması əhalinin rifahı, kənd təsərrüfatının inkişafı və ekoloji tarazlığın qorunması üçün əsas şərtlərdən biridir. İqlim dəyişiklikləri və suya artan tələbat bu sahədə uzunmüddətli planlaşdırmanın əhəmiyyətini artırır.
Azərbaycanda su idarəçiliyi üzrə aparılan islahatlar suyun mənbədən istehlakçıya qədər hərəkətinin əlaqəli şəkildə idarə olunmasına, xidmətlərin yaxşılaşdırılmasına və ehtiyatlardan daha səmərəli istifadəyə yönəlib.
İslahatların mühüm mərhələsi 30 mart 2023-cü ildə Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyinin yaradılması oldu. Agentliyə suyun götürülməsi, emalı, nəqli və təchizatı, meliorasiya və irriqasiya sistemlərinin istismarı, həmçinin su ehtiyatlarının monitorinqi üzrə funksiyalar verildi. Bu dəyişiklik sahədə vahid dövlət siyasətinin həyata keçirilməsi və idarəetmənin əlaqələndirilməsi üçün təşkilati əsas yaratdı.
Vahid idarəetmənin praktik əhəmiyyəti müxtəlif su istifadəçilərinin ehtiyaclarını birlikdə qiymətləndirmək imkanındadır. İçməli su təchizatı, kənd təsərrüfatının suvarılması və ekosistemlərin qorunması eyni ehtiyatlardan asılıdır. Buna görə qərarlar qəbul edilərkən ərazilərin tələbatı, mövsümi dəyişikliklər və mənbələrin imkanları uzlaşdırılmalıdır. Təşkilati islahatın real faydası bu əlaqələndirmənin xidmət keyfiyyətinə çevrilməsi ilə üzə çıxacaq.
Nəzarət mexanizmlərinin gücləndirilməsi də dəyişikliklərin mühüm hissəsidir. Agentlik yanında Suların İstifadəsinə və Mühafizəsinə Dövlət Nəzarəti Xidmətinin səlahiyyətlərinə sudan istifadə limitlərinə, su obyektlərinin mühafizəsi qaydalarına və müvafiq ekoloji tələblərə riayət olunmasına dövlət nəzarəti daxildir. Bu çərçivə suyun istifadəsi ilə yanaşı, onun keyfiyyətinin və mənbələrinin qorunmasını da idarəetmənin əsas vəzifələrindən biri kimi müəyyənləşdirir.
İslahatların uzunmüddətli istiqamətləri 10 oktyabr 2024-cü ildə təsdiq edilmiş “Su ehtiyatlarından səmərəli istifadəyə dair Milli Strategiya”da müəyyən olunub. 2024–2040-cı illəri əhatə edən sənəd üç mərhələdə həyata keçirilməlidir. İlk mərhələdə infrastrukturun və idarəetmənin təkmilləşdirilməsi, su ehtiyatlarının yenidən qiymətləndirilməsi, itkilərin azaldılması və suyun keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması nəzərdə tutulur. Sonrakı mərhələlər dayanıqlı inkişaf məqsədlərinə yaxınlaşmanı, innovativ texnologiyaların və alternativ su mənbələrinin istifadəsinin genişləndirilməsini əhatə edir. Bunlar qarşıya qoyulmuş hədəflərdir; onların yerinə yetirilməsi konkret nəticə göstəriciləri ilə qiymətləndirilməlidir.
Bu siyasətin uğuru üçün prioritetlərdən biri mövcud şəbəkələrdə itkilərin azaldılması olmalıdır. Yeni su mənbələrinin yaradılması ilə yanaşı, artıq götürülmüş suyun istehlakçıya çatdırılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Köhnəlmiş xətlərin yenilənməsi, sızmaların vaxtında aşkarlanması və dəqiq uçot investisiyaların səmərəsini artırmağa kömək edə bilər. Layihələrin nəticəsi çəkilmiş boruların uzunluğu ilə yanaşı, qənaət olunan suyun həcmi və təchizatın fasiləsizliyi əsasında ölçülməlidir.
Kənd təsərrüfatında islahatların praktik istiqaməti suvarmanın torpağın və bitkinin real ehtiyacına uyğun təşkilidir. Damcı və yağmurlama üsullarının tətbiqi uyğun şəraitdə su sərfini optimallaşdırmağa imkan verə bilər. Lakin texnologiyanın seçimi torpağın xüsusiyyətləri, əkin növü, enerji xərcləri və fermerin maliyyə imkanları nəzərə alınmaqla aparılmalıdır. Avadanlıq təminatının məsləhət xidmətləri və fermerlərin təlimi ilə tamamlanması bu dəyişikliklərin davamlılığını gücləndirər.
Dəqiq məlumatlara əsaslanan qərarlar da islahatların mühüm şərtidir. Su ehtiyatlarının həcmi, istifadəsi və keyfiyyəti barədə məlumatların müntəzəm yenilənməsi quraqlıq risklərinə hazırlığı yaxşılaşdıra bilər. 31 mart 2026-cı ildə Milli Strategiyaya edilmiş dəyişikliklərlə bir sıra tədbirlər üzrə əsas icraçı kimi Agentliyin rolu artırılıb, su ehtiyatlarının qiymətləndirilməsində iqlim amillərinin nəzərə alınması barədə ifadə dəqiqləşdirilib. Bu dəyişikliklərin praktik nəticəsi məlumat mübadiləsinin və qurumlararası işin necə təşkil olunmasından asılı olacaq.
İslahatların səmərəliliyinin artırılmasında vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının iştirakı da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu təşkilatlar əhalinin su təminatı ilə bağlı ehtiyac və şikayətlərini öyrənərək qərar qəbul edən qurumlara çatdıra, yerli icmalarla dövlət orqanları arasında dialoqu gücləndirə bilərlər. Xüsusilə kənd yerlərində və suya çıxışda çətinlik yaşayan ərazilərdə icmaların təkliflərinin nəzərə alınması layihələrin real ehtiyaclara uyğun hazırlanmasına kömək edər.
Vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının ictimai monitorinq fəaliyyəti şəffaflığın və hesabatlılığın gücləndirilməsinə xidmət edə bilər. Su təchizatının davamlılığı, xidmətlərin əlçatanlığı və infrastruktur layihələrinin nəticələri barədə müstəqil müşahidələr problemlərin vaxtında müəyyənləşdirilməsinə imkan yaradar. Suyun keyfiyyəti ilə bağlı qiymətləndirmələr isə müvafiq laboratoriya nəticələrinə və elmi əsaslandırılmış məlumatlara söykənməlidir. İctimai dinləmələr və məsləhətləşmələr vasitəsilə bu müşahidələrin aidiyyəti qurumlarla müzakirəsi vətəndaşların qərarların hazırlanmasında və qiymətləndirilməsində iştirakını genişləndirə bilər.
Maarifləndirmə də vətəndaş cəmiyyəti üçün mühüm fəaliyyət istiqamətidir. Suya qənaət, mənbələrin çirklənmədən qorunması və səmərəli suvarma üsulları barədə təşəbbüslər məsuliyyətli istifadə vərdişlərinin formalaşmasına kömək edə bilər. Məktəblər, fermerlər və yerli icmalarla əməkdaşlıq belə təşəbbüslərin təsirini artırar. Bu iştirakın davamlı və nəticəli olması üçün təşkilatların məlumatlara çıxışının, müstəqil fəaliyyət imkanlarının və təkliflərinə əsaslandırılmış cavab verilməsinin təmin olunması vacibdir.
İslahatların sosial nəticəsi vətəndaşın gündəlik həyatında görünməlidir: keyfiyyətli suya çıxış, fasilələrin azalması, aydın hesablaşma və müraciətlərə vaxtında baxılması. İctimai hesabatlarda xidmət keyfiyyəti, su itkiləri və layihələrin nəticələri barədə müqayisə edilə bilən göstəricilərin açıqlanması həm etimadı, həm də məsuliyyəti gücləndirər. Dövlət qurumları, bələdiyyələr, biznes, elmi müəssisələr və vətəndaş cəmiyyəti arasında əməkdaşlıq bu məqsədlərə çatmağa kömək edə bilər.
Azərbaycanda su idarəçiliyində aparılan dəyişikliklər təşkilati yenilənməni uzunmüddətli planlaşdırma ilə birləşdirir. Qarşıdakı əsas vəzifə qəbul edilmiş qərarları ölçülə bilən nəticələrə çevirməkdir. İslahatların uğuru əhalinin daha etibarlı su təminatında, fermerlərin sudan səmərəli istifadəsində, təbii su mənbələrinin qorunmasında və vətəndaşların qərarlarda təsirli iştirakında özünü göstərməlidir.
“Ekoleks” Ekoloji Hüquq Mərkəzi İctimai Birliyinin Direktoru Sevil İsayeva
