“Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində mina təhlükəsinin aradan qaldırılması yalnız texniki və ya hərbi məsələ deyil. Bu, insanların həyat və sağlamlığı, məcburi köçkünlərin təhlükəsiz şəkildə öz doğma torpaqlarına qayıdışı, yaşayış məntəqələrinin bərpası və regionun uzunmüddətli sosial-iqtisadi inkişafı ilə birbaşa bağlı olan humanitar problemdir”.
Bu fikirləri “Uşaqların Gələcəyi Naminə” İctimai Birliyinin sədri Könül Quliyeva QHT.az-a açıqlamasında bildirib.
K.Quliyevanın sözlərinə görə, mina probleminə yanaşmada əsas məsələ yalnız maliyyə deyil, həm də beynəlxalq məsuliyyətdir: Burada məsələ yalnız maliyyənin həcmi ilə bağlı deyil. Məsələ həm də beynəlxalq ictimaiyyətin mina probleminə hansı səviyyədə strateji məsuliyyət kimi yanaşmasıdır.
Könül Quliyeva bildirib ki, Azərbaycanın öz vəsaiti hesabına apardığı işlər beynəlxalq dəstəyin azalmasına səbəb olmamalıdır: Azərbaycanın öz büdcəsi hesabına prosesin əsas maliyyə yükünü daşıması təqdirəlayiqdir. Lakin bu, beynəlxalq tərəfdaşların məsuliyyətini azaltmamalıdır. Əksinə, dövlətin öz resurslarını səfərbər etməsi beynəlxalq dəstəyin daha koordinasiyalı və uzunmüddətli şəkildə artırılması üçün əsas yaradır.
Sədr vurğulayıb ki, mina təhlükəsi insanların həyatına risk yaratmaqla yanaşı, inkişaf proseslərinə də mane olur: Minaların yaratdığı təhlükə yalnız insanların həyatına risk yaratmaqla məhdudlaşmır. Təhlükəli ərazilər kənd təsərrüfatı fəaliyyətinin bərpasını, infrastrukturun qurulmasını və insanların gündəlik həyatının normallaşmasını da ləngidir.
K.Quliyevanın sözlərinə görə, mina partlayışları nəticəsində çoxsaylı insan tələfatının baş verməsi problemin miqyasını açıq şəkildə göstərir: ANAMA-nın məlumatına görə, 2020-ci ilin noyabrından 2026-cı ilin aprel ayınadək mina partlayışları nəticəsində 72 nəfər həlak olub, 349 nəfər yaralanıb. Həmin tarixədək 261 mindən çox hektar ərazi təmizlənib və 246 mindən çox mina və partlamamış hərbi sursat aşkarlanaraq zərərsizləşdirilib.
Könül Quliyeva qeyd edib ki, mina təhlükəsi hələ də aktual olaraq qalır: Bu rəqəmlər problemin nə qədər böyük olduğunu göstərir. Başqa sözlə, söhbət yalnız keçmiş münaqişənin nəticələrinin aradan qaldırılmasından getmir.
Mina təhlükəsi bu gün də insanların həyatına təsir edən və gələcək inkişafın qarşısında dayanan real təhlükədir.
Sədr bildirib ki, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa prosesinin əsas şərtlərindən biri təhlükəsizliyin təmin edilməsidir: Azərbaycan rəsmilərinin də vurğuladığı kimi, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa prosesinin ilk mərhələlərindən biri ərazinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsidir. İnsanlar evlərinə qayıtmamışdan əvvəl yaşayış məntəqələri, yollar, enerji və su xətləri və onların ətrafındakı ərazilər minalardan təmizlənməlidir.
K.Quliyevanın sözlərinə görə, beynəlxalq ictimaiyyət ilk növbədə uzunmüddətli maliyyə mexanizmləri yaratmalıdır: Beynəlxalq ictimaiyyət nə edə bilər?
İlk növbədə, beynəlxalq donorların çoxillik və və davamlı maliyyə mexanizmləri yaratması vacibdir. Birdəfəlik yardımlar müəyyən layihələri həyata keçirməyə imkan versə də, mina probleminin miqyası uzunmüddətli maliyyələşməni tələb edir.
Könül Quliyeva bildirib ki, müasir texnologiyalardan istifadə mina təmizləmə prosesini daha sürətli və təhlükəsiz edə bilər: İkinci mühüm istiqamət müasir texnologiyalara çıxışın genişləndirilməsidir. Dronlar, peyk təsvirləri, mexaniki minatəmizləmə vasitələri, mina axtaran itlər və digər texnologiyalar prosesin sürətini və təhlükəsizliyini artıra bilər. Azərbaycanın öz milli minatəmizləmə potensialını inkişaf etdirməsi ilə yanaşı, beynəlxalq tərəfdaşlarla texniki əməkdaşlığın genişləndirilməsi mühüm nəticələr verə bilər. Azərbaycanın əvvəlki prioritet sənədlərində də hava tədqiqatları, mexaniki imkanların artırılması, mina aşkarlayan itlərin hazırlanması, risk maarifləndirilməsi və mina qurbanlarına yardım kimi istiqamətlər xüsusi qeyd olunub.
Sədr vurğulayıb ki, mina qurbanlarına yardım humanitar minatəmizləmənin ayrılmaz hissəsidir: Üçüncü istiqamət mina qurbanlarına yardım olmalıdır. Minatəmizləmə yalnız minaların torpaqdan çıxarılması demək deyil. Yaralanan insanların tibbi və psixoloji reabilitasiyası, protezlərlə təmin olunması, onların əmək və sosial həyata reinteqrasiyası da humanitar minatəmizləmənin mühüm hissəsidir.
K.Quliyevanın sözlərinə görə, beynəlxalq maliyyə institutları minatəmizləməni yenidənqurma layihələrinin tərkib hissəsinə çevirməlidir: Dördüncüsü, beynəlxalq maliyyə institutları və donorlar minatəmizləməni yenidənqurma layihələrinin ayrılmaz hissəsinə çevirə bilərlər. Məsələn, yeni yaşayış məntəqəsinin, yolun və ya kənd təsərrüfatı zonasının bərpasına ayrılan maliyyə paketində həmin ərazinin mina təhlükəsindən təmizlənməsi üçün ayrıca komponent nəzərdə tutula bilər.
Könül Quliyeva qeyd edib ki, beynəlxalq həmrəylik konkret maliyyə və texniki nəticələrə çevrilməlidir: Beynəlxalq həmrəylik konkret nəticəyə çevrilməlidir. Azərbaycan artıq beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün müxtəlif platformalardan istifadə edir.
Sədr bildirib ki, Bakıda keçirilən beynəlxalq konfrans konkret öhdəliklərin formalaşdırılması üçün mühüm platformadır: 2026-cı il sentyabrın 2–3-də Bakıda keçirilən IV Beynəlxalq Minatəmizləmə Konfransının məqsədlərindən biri də humanitar minatəmizləmə, təhlükəsiz məskunlaşma, şəhərlərin bərpası və beynəlxalq əməkdaşlıq məsələlərini müzakirə etməkdir.
K.Quliyevanın sözlərinə görə, beynəlxalq konfranslar real maliyyə və texniki öhdəliklərlə nəticələnməlidir: Bu cür platformalar yalnız fikir mübadiləsi üçün deyil, konkret maliyyə və texniki öhdəliklərin formalaşdırılması üçün istifadə olunmalıdır. Beynəlxalq konfransların sonunda yeni maliyyə mexanizmləri, donor öhdəlikləri, texnologiya transferi və birgə layihələr üzrə konkret nəticələrin ortaya çıxması daha məqsədəuyğun olardı.
Könül Quliyeva vurğulayıb ki, Azərbaycan nümunəsi mina təhlükəsinin uzunmüddətli nəticələrini göstərir: Əslində, Azərbaycan nümunəsi beynəlxalq ictimaiyyət üçün daha geniş bir mesaj daşıyır: mina təhlükəsi münaqişə başa çatdıqdan sonra avtomatik olaraq aradan qalxmır. Əksinə, onun humanitar və iqtisadi nəticələri uzun illər davam edir.
Sədr qeyd edib ki, beynəlxalq maliyyə dəstəyinin səviyyəsi mövcud ehtiyaclarla müqayisədə yetərli deyil: Beynəlxalq maliyyə dəstəyinin ümumi minatəmizləmə xərclərinin cəmi 4 faizi civarında olması Azərbaycan tərəfindən həyata keçirilən böyük maliyyə səfərbərliyini göstərməklə yanaşı, beynəlxalq yük bölgüsünün də yetərli olmadığını düşündürür.
K.Quliyevanın sözlərinə görə, məqsəd Azərbaycanın məsuliyyətini beynəlxalq ictimaiyyətə ötürmək deyil, beynəlxalq dəstəyi gücləndirməkdir: Burada məqsəd Azərbaycanın öz məsuliyyətini beynəlxalq ictimaiyyətə ötürməsi deyil. Əksinə, Azərbaycan artıq öz üzərinə böyük məsuliyyət götürüb. Məsələ ondan ibarətdir ki, mina probleminin qlobal humanitar xarakteri beynəlxalq həmrəyliyin daha konkret maliyyə, texniki və institusional dəstəyə çevrilməsini tələb edir.
Könül Quliyeva bildirib ki, minatəmizləmə Böyük Qayıdış və davamlı sülh üçün əsas şərtlərdən biridir: İnsanların təhlükəsiz şəkildə doğma torpaqlarına qayıtması, kəndlərin və şəhərlərin bərpası, iqtisadi fəaliyyətin canlanması və regionda davamlı sülhün möhkəmləndirilməsi üçün minalardan təmizlənmə sadəcə bir texniki proses deyil. Bu, Böyük Qayıdışın, regional inkişafın və uzunmüddətli sülhün təməl şərtlərindən biridir.
Fatimə Nəbiyeva
