Qeyri-hökumət təşkilatlarının varlıq səbəbi yalnız layihələr icra etmək deyil, cəmiyyətə fayda gətirmək, insan talelərinə toxunmaq və sosial mühitdə müsbət dəyişikliklər yaratmaqdır. Amma ən çətin suallardan biri budur: layihə bitdikdən sonra doğrudanmı dəyişiklik baş verdi?
Hər bir layihənin sonunda hazırlanmış hesabatlarda rəqəmlər, statistika, cədvəllər, xərclər və nəticələr yer alır. “200 nəfər maarifləndirildi”, “50 ailəyə dəstək göstərildi”, “10 tədbir keçirildi” – bütün bunlar kağız üzərində uğurlu görünür. Lakin cəmiyyətin dərin qatlarında baş verən həqiqi dəyişikliklər çox vaxt həmin rəqəmlərin arxasında itib gedir. Ən əsas sual budur: bu 200 nəfərdən neçə nəfərin davranışı dəyişdi, neçə ailənin həyatına işıq düşdü, neçə insanın dünyagörüşü yeniləndi?
Əslində, sosial dəyişiklik hər zaman gözlə görünən olmur. Bəzən bu dəyişiklik sükutla baş verir: bir ana övladını məktəbdən çıxarmaq fikrindən daşınır, bir gənc yanlış yola sapmaqdan xilas olur, bir xəstə düzgün müalicəyə inam qazanır. Bu dəyişikliklər heç bir statistik göstəriciyə sığmır, amma cəmiyyətin gələcəyi üçün misilsiz dəyər daşıyır.
QHT-lər üçün nəticələrin ölçülməsi təkcə donora hesabat vermək üçün yox, həm də öz missiyasına sadiqliyin göstəricisidir. Bəzən təşkilatlar hesabatlarda rəqəmləri şişirdərək uğur görüntüsü yaradırlar. Bu isə yalnız kağız üzərində mövcud olan nəticədir. Gerçək uğur isə insan hekayələrindədir. Bir nəfərin “bu layihə mənim həyatımı dəyişdi” deməsi bəzən yüzlərlə statistik göstəricidən daha təsirli ola bilər.
Buna görə də nəticələrin ölçülməsində yalnız kəmiyyət göstəricilərinə söykənmək yanlışdır. Bəli, “neçə nəfər iştirak etdi” sualı vacibdir. Amma ən mühüm sual budur: “neçə nəfərin həyatı dəyişdi?” Bu suala cavab vermək üçün keyfiyyət yanaşmasına – müsahibələrə, fokus qruplara, uzunmüddətli müşahidələrə və həyat hekayələrinə müraciət etmək lazımdır.
Unutmaq olmaz ki, sosial təsir çox zaman illər sonra üzə çıxır. Bugünkü təlimdə iştirak edən gənc sabah öz həyatında fərqli qərar qəbul edəcək. Bir ailənin övladını oxutmaq qərarı cəmiyyətin gələcək intellektual potensialına əlavə ediləcək. Bir insanın sağlamlıq mövzusunda maariflənməsi yüzlərlə digər insana nümunə olacaq. Kiçik toxumlar böyük ağaclara çevriləcək – amma bu ağacın boy atması üçün zamana ehtiyac var.
QHT-lərin üzərinə düşən məsuliyyət yalnız layihə icraçısı olmaq deyil, həm də sosial dəyişikliklərin ölçülməsini dürüst aparmaqdır. Bu dürüstlük həm cəmiyyətin etimadını, həm də donorların inamını möhkəmləndirir. Çünki sübut olunmayan nəticə tez unudulur, amma ölçülən və təsdiqlənən nəticə davamlılıq yaradır.
Əslində, hər bir hesabatın sonunda qoyulmalı sual budur: “Biz nəyi dəyişdik?” Əgər bu suala səmimi cavab verilirsə, deməli, QHT öz missiyasına sadiq qalıb. Əks halda layihə yalnız kağız üzərində mövcud olub.
QHT-lərin gücü onların dəyişiklik yaratmaq bacarığındadır. Bu gücü sübut etməyin yolu isə yalnız statistika ilə yox, həm də insan həyatlarına toxunan hekayələrlə mümkündür. Çünki cəmiyyət rəqəmlərlə yox, dəyişən talelərlə inkişaf edir.
Çingiz Ramazanlı
"Vərəmsiz Gələcəyə Doğru"İctimai Birliyinin direktoru
