Qlobal humanitar yardım sistemi maliyyələşmənin azalması, artan böhranlar və hökumətlərin mülki əhalini qorumaqla bağlı öhdəliklərini yerinə yetirməməsi səbəbindən ciddi böhran yaşayır. Yeni hesabatda bildirilir ki, 2025-ci ildə əvvəlki illə müqayisədə 64 milyon daha az insan humanitar yardım alıb. Maliyyə çatışmazlığından xüsusilə qadınlar, uşaqlar, yaşlılar və məcburi köçkünlər zərər çəkib.
QHT.az xarici mediaya istinadən bildirir ki, “State of the Humanitarian System 2026” hesabatına əsasən, 2022–2025-ci illər arasında humanitar yardıma ayrılan maliyyə 30 faiz azalıb. Minlərlə humanitar yardım əməkdaşı işini itirib və sistem İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşdığı dövrdən bəri ən böyük daralmalardan birini yaşayıb.
Hesabata görə, 2025-ci ildə humanitar yardım əsasən həyatı birbaşa təhlükədə olan insanlara yönəldilib. Böhranların uzunmüddətli nəticələrinin aradan qaldırılması, insanların normal həyata qayıtması və gələcək böhranlara hazırlaşması üçün göstərilən dəstək isə ciddi şəkildə azaldılıb.
Humanitar təşkilat “Active Learning Network for Accountability and Performance” (Alnap) tərəfindən hazırlanan hesabatın həmmüəllifi Cennifer Doherti bildirib ki, maliyyə çatışmazlığının təsiri bütün insanlar üçün eyni olmayıb.
Onun sözlərinə görə, maliyyələşmənin azalması və siyasi məhdudiyyətlərin birləşməsi qadınlar, uşaqlar, yaşlılar və məcburi köçkünlərin daha ciddi şəkildə zərər görməsinə səbəb olub.
Doherti qeyd edib ki, 2025-ci ildə humanitar yardım sektorunda çalışanların 23 faizədək hissəsinin işini itirdiyi təxmin edilir. O bildirib ki, ixtisaslaşmış xidmətlər bağlanıb və müəyyən qruplara yönəlmiş yardım proqramlarını davam etdirmək daha çətin olub.
Hesabata əsasən, humanitar yardıma ayrılan maliyyə 2025-ci ildə təxminən 33,3 milyard dollara düşüb. Bu göstərici 2022-ci ildə 47,5 milyard dollarla ən yüksək həddə çatmışdı.
Ən böyük maliyyə azalmalarından biri ABŞ Beynəlxalq İnkişaf Agentliyinin (USAID) yardımlarında qeydə alınıb. 2025-ci ildə USAID-in maliyyələşməsi 55 faiz azalıb. Bununla yanaşı, digər əsas donor ölkələr də yardımları azaldıb. Hesabatda bildirilir ki, dünyanın ən böyük 20 donorundan 13-ü ötən il humanitar yardım üçün ayırdığı vəsaiti azaldıb.
Hesabatda həmçinin hökumətlərin humanitar yardımların hansı istiqamətlərdə xərclənməsinə daha çox müdaxilə etməsi vurğulanıb. Məsələn, ABŞ-da müxtəliflik, bərabərlik və inklüzivlik (DEI) siyasətləri ilə əlaqələndirilən proqramlara maliyyələşmənin dayandırılması da humanitar yardım sisteminə təsir edən amillərdən biri kimi göstərilib.
Maliyyələşmənin azalması yardım alan insanların hər birinə ayrılan vəsaitin də aşağı düşməsinə səbəb olub. 2021-ci ildə bir nəfər üçün nəzərdə tutulan yardım məbləği 178 dollar olduğu halda, 2025-ci ildə bu göstərici 90 dollara qədər azalıb. Halbuki həmin insanların ehtiyaclarının real dəyərinin 255 dollara yüksəldiyi bildirilir.
Hesabatda humanitar böhranın dərinləşməsində hökumətlərin mülki əhalini qorumaqla bağlı öhdəliklərini yerinə yetirməməsi də əsas amillərdən biri kimi göstərilir. Bəzi hallarda dövlətlərin insanları qorumaq əvəzinə onların təhlükəsizliyinə birbaşa təhdid yaratdığı qeyd olunur.
Məlumata görə, səhiyyə işçilərinə qarşı həyata keçirilən hücumların 64 faizində dövlətlər məsul tərəf olub. Hökumətlərin hava zərbələrindən istifadə etməsi də humanitar yardım əməkdaşlarına təsir edən zorakılığın əsas səbəblərindən biri kimi göstərilib.
Yəmən humanitar yardımın azalmasından ciddi şəkildə təsirlənən ölkələrdən biri olub. Ölkədə qidalanma vəziyyəti pisləşib, peyvənd kampaniyalarının dayandırılması isə difteriya hallarının artmasına səbəb olub.
“Action for Humanity” təşkilatının Yəmən üzrə direktoru Məhəmməd Bahaşvan bildirib ki, yardımın azalması ailələrin üzləşdiyi böhranları daha da ağırlaşdırır.
Onun sözlərinə görə, problemlər ayrı-ayrılıqda baş vermir. Bir ailə eyni vaxtda gəlirini itirə, ərzaq almaqda çətinlik çəkə, qida çatışmazlığından əziyyət çəkən uşağa sahib ola və tibbi yardım almaq üçün böyük məsafə qət etməli və ya ödəyə bilməyəcəyi xərclərlə üzləşə bilər.
Hesabatda humanitar yardım sisteminin ən çox ehtiyacı olan insanlara dəstək göstərmək üçün müəyyən hallarda səfərbər ola bildiyi də qeyd edilir. Bu fəaliyyətlərin bir hissəsinə yerli yardım təşkilatları və xaricdə yaşayan icmaların yaratdığı diaspor şəbəkələri rəhbərlik edib.
Bununla belə, beynəlxalq humanitar sistemin yerli təşkilatlar və diaspor şəbəkələri ilə kifayət qədər koordinasiya qurmadığı bildirilib. Maliyyə azalmalarından ən çox zərər çəkənlər arasında məhz yerli yardım təşkilatlarının və onların əməkdaşlarının olduğu vurğulanıb.
Vyanada fəaliyyət göstərən “Ground Truth Solutions” təşkilatının baş icraçı direktoru Meq Sattler humanitar yardım sistemində lokallaşmaya daha çox diqqət yetirilməli olduğunu bildirib. O qeyd edib ki, beynəlxalq humanitar sistem ABŞ tərəfindən tətbiq edilən maliyyə azalmalarına və müxtəlif məhdudiyyətlərə kifayət qədər sürətlə uyğunlaşmayıb və onların qarşısını almaq üçün lazımi addımlar atmayıb.
Sattlerin sözlərinə görə, yardım alan insanlarla aparılan sorğular onların humanitar yardım sistemindəki daralmanın təsirlərini ciddi şəkildə hiss etdiyini göstərir. Xüsusilə yardımın yalnız “həyati əhəmiyyət daşıyan” ehtiyaclarla məhdudlaşdırılması insanlarda narahatlıq yaradıb.
O bildirib ki, yardımın yalnız həyatını xilas etməyə yönəldilməsi uşaqların məktəbə göndərilməsi və ya gələcəkdə biznes qurmaq üçün pul yığılması kimi imkanları məhdudlaşdırır. Halbuki belə dəstək insanların gələcəkdə humanitar yardımdan daha az asılı olmasına kömək edə bilər.
Hesabatda vurğulanır ki, humanitar yardım sisteminin qarşısında duran problemlər yalnız maliyyə çatışmazlığı ilə bağlı deyil. Artan münaqişələr, mülki əhalinin təhlükəsizliyinin təmin edilməməsi, yardım əməkdaşlarına qarşı hücumlar və siyasi məhdudiyyətlər də böhranın dərinləşməsinə səbəb olur.
Nəticədə, humanitar yardım sistemində baş verən daralma milyonlarla insanın yalnız təcili ehtiyaclarını deyil, həm də gələcəkdə daha dayanıqlı həyat qurmaq imkanlarını itirməsinə səbəb olur.
