16 yaşadək uşaqların sosial şəbəkələrdə fərdi hesab yaratmasına məhdudiyyət rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyin təmin olunmasına xidmət edirRəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı cəmiyyətin həyatında yeni imkanlarla yanaşı, yeni çağırışlar da yaradıb. Xüsusilə uşaqların və yeniyetmələrin sosial şəbəkələrdən istifadəsi məsələsi son illərdə dünyanın bir çox ölkəsində olduğu kimi Azərbaycanda da diqqət mərkəzindədir. Uşaqların zərərli məzmundan, kiberzorakılıqdan, manipulyativ təsirlərdən və digər rəqəmsal risklərdən qorunması artıq yalnız ailənin deyil, dövlətin və bütövlükdə cəmiyyətin qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biridir.
Bu baxımdan Azərbaycanda atılan son hüquqi addım xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 5 avqust 2026-cı ildə uşaqların sosial şəbəkələrdə təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi ilə bağlı qanunvericilik dəyişiklikləri gündəmə gətirilib. Hazırlanan mexanizmdə sosial şəbəkələrdə fərdi rəqəmsal hesab açılması üçün minimum rəqəmsal yetkinlik yaşı 16 yaş müəyyən edilib. Eyni zamanda, 16–18 yaşlı şəxslərin sosial şəbəkələrdən istifadəsi üçün qanuni nümayəndənin razılığı və nəzarəti nəzərdə tutulur.
Bu dəyişikliklərə yalnız “sosial şəbəkələrə qadağa” prizmasından yanaşmaq düzgün olmaz. Əsas məqsəd uşaqların rəqəmsal mühitdən tamamilə uzaqlaşdırılması deyil, onların internet məkanında təhlükəsizliyinin təmin olunmasıdır. Müasir dövrdə sosial şəbəkələr informasiya, ünsiyyət və yaradıcılıq vasitəsinə çevrildiyindən əsas məsələ uşaqların bu imkanlardan yaşlarına uyğun və təhlükəsiz şəkildə yararlanmasına şərait yaratmaqdır.
Uşaqlar niyə xüsusi müdafiəyə ehtiyac duyur?
Uşaqlar sosial şəbəkələrdə qarşılaşdıqları informasiyanın həqiqiliyini və təhlükəlilik dərəcəsini böyüklər qədər düzgün qiymətləndirməyə bilər. Yaşa uyğun olmayan məzmun, aqressiv və zorakı materiallar, kiberzorakılıq, manipulyativ paylaşımlar, şəxsi məlumatların təhlükəsizliyi ilə bağlı risklər uşaqların rəqəmsal mühitdə üzləşə biləcəyi əsas problemlər sırasındadır.
Digər tərəfdən, sosial şəbəkələrdə uzun müddət qalmaq uşağın gündəlik həyatında təhsil, ailə münasibətləri, istirahət və real sosial ünsiyyətlə bağlı tarazlığın pozulmasına gətirib çıxara bilər. Buna görə uşaqların rəqəmsal mühitdə müdafiəsi kompleks yanaşma tələb edir.Yeni hüquqi mexanizmin əsas üstünlüklərindən biri də məhz bu məsələyə sistemli yanaşmanın formalaşdırılmasıdır.
16 yaş həddi nəyi dəyişir?
Yeni yanaşmaya əsasən, 16 yaşdan aşağı şəxslərin müəyyən ediləcək sosial şəbəkə platformalarında fərdi rəqəmsal hesab yaratmasının qarşısının alınması nəzərdə tutulur. Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, məhdudiyyət bütün internet istifadəsinə şamil olunmur. Söhbət fərdi sosial şəbəkə hesablarının yaradılması ilə bağlı yaş həddinin müəyyən edilməsindən gedir.
16–18 yaşlı yeniyetmələr üçün isə daha fərqli mexanizm tətbiq olunacaq. Onların fərdi hesab yaratması və sosial şəbəkələrdən istifadəsi qanuni nümayəndənin razılığı və nəzarəti əsasında mümkün olacaq. Həmçinin valideynlərin məzmun, reklam və platformadan istifadə vaxtı ilə bağlı nəzarət imkanlarının təmin edilməsi nəzərdə tutulur.
Beləliklə, qanunvericilik uşaqların yaş xüsusiyyətlərini nəzərə alan mərhələli yanaşma ortaya qoyur.
Valideyn nəzarəti mühüm amildir
Uşaqların sosial şəbəkələrdə təhlükəsizliyinin təmin edilməsində valideynlərin rolu əvəzsizdir. Dövlət tərəfindən hüquqi mexanizmlərin yaradılması mühüm addım olsa da, ailədə düzgün maarifləndirmə və sağlam ünsiyyət olmadan bu siyasətin tam nəticə verməsi çətin olar.
Valideynlər uşaqlara şəxsi məlumatların qorunmasını, tanımadıqları şəxslərlə internetdə ehtiyatlı davranmağı, şübhəli məlumat və keçidlərdən uzaq durmağı, sosial şəbəkələrdə qarşılaşdıqları narahatedici halları böyüklərlə bölüşməyi izah etməlidirlər.
Ən vacibi isə uşağın internetdən istifadəsinə yalnız qadağa və cəza vasitəsi kimi yanaşılmamasıdır. Uşağa səbəbləri izah etmək, onun suallarını dinləmək və rəqəmsal savadlılığını artırmaq daha səmərəli nəticə verə bilər.
Sosial şəbəkə platformalarının məsuliyyəti artır
Yeni qaydalar sosial şəbəkə platformalarının da məsuliyyətini artırır. Platforma provayderlərinin istifadəçilərin yaşının müəyyənləşdirilməsi üçün effektiv texniki mexanizmlər tətbiq etməsi nəzərdə tutulur.
Məlumatlara əsasən, yaşın yoxlanılması və müəyyən yaş qrupunda olan yeniyetmələrin qanuni nümayəndələrinin razılığının alınması üçün müxtəlif texniki üsullardan istifadə edilə bilər. Yaşla bağlı əsaslı şübhə yarandıqda platformaların təkrar yoxlama aparması da nəzərdə tutulur.
Bu yanaşma göstərir ki, uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyi yalnız valideynlərin üzərinə qoyulan məsuliyyət deyil. Sosial şəbəkə operatorları da istifadəçilərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində mühüm rol oynayırlar.
Fərdi məlumatların qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır
Uşaqların yaşının müəyyənləşdirilməsi zamanı onların şəxsi məlumatlarının qorunması da əsas məsələlərdən biridir. Yeni mexanizmdə yaş yoxlaması məqsədilə toplanan fərdi məlumatların qorunmasına xüsusi diqqət yetirilir.
Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin məlumatına görə, yaşın yoxlanılması məqsədilə toplanmış məlumatların üçüncü şəxslərə ötürülməsi, kommersiya və hədəfli reklam məqsədləri üçün istifadəsi qadağan ediləcək. Həmçinin müəyyən hallarda şəxsin yetkinlik yaşına çatana qədər yaratdığı profil və məlumatların sistemdən silinməsi mexanizmi də nəzərdə tutulur.
Bu, uşaqların yalnız hazırkı təhlükələrdən deyil, gələcəkdə rəqəmsal izlərinin yarada biləcəyi mümkün problemlərdən də qorunması baxımından əhəmiyyətlidir.
Maarifləndirmə də hüquqi mexanizm qədər vacibdir
Uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyinin təmin olunması yalnız qanunla həll edilə biləcək məsələ deyil. Məktəblərdə rəqəmsal savadlılığın artırılması, valideynlərin maarifləndirilməsi və uşaqlara internetdə təhlükəsiz davranış qaydalarının öyrədilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Məktəblər bu prosesdə xüsusi rol oynaya bilər. Şagirdlərə şəxsi məlumatların qorunması, internetdə düzgün informasiya seçimi, kiberzorakılıqla qarşılaşdıqda etibarlı böyüyə müraciət etməyin vacibliyi və rəqəmsal etik davranış qaydaları izah edilməlidir.
Çünki texnologiyalar dəyişir, platformalar yenilənir, yeni sosial şəbəkələr meydana çıxır. Buna görə uşağa yalnız konkret bir platformadan qorunmağı deyil, ümumilikdə rəqəmsal mühitdə təhlükəsiz davranmağı öyrətmək daha dayanıqlı nəticə verir.
Məhdudiyyətin əsas hədəfi uşaqların müdafiəsidir
16 yaş həddinin müəyyən edilməsi cəmiyyətdə müxtəlif fikirlərin yaranmasına səbəb ola bilər. Lakin məsələyə ilk növbədə uşaqların hüquqları və təhlükəsizliyi baxımından yanaşmaq lazımdır.
Söhbət uşaqların müasir texnologiyalardan istifadəsini tamamilə məhdudlaşdırmaqdan getmir. Əksinə, məqsəd onların yaş xüsusiyyətlərinə uyğun rəqəmsal mühitdə olmasını təmin etməkdir.
Bu siyasətin uğurlu nəticəsi üçün dövlət qurumları, valideynlər, təhsil müəssisələri, ictimaiyyət və sosial şəbəkə platformaları arasında əməkdaşlıq vacibdir.
Yeni mərhələnin əsas məqsədi
Azərbaycanın uşaqların rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi istiqamətində atdığı addımlar müasir dövrün çağırışlarına cavab olaraq qiymətləndirilə bilər. 16 yaşdan aşağı uşaqlar üçün fərdi sosial şəbəkə hesablarının yaradılmasına yaş məhdudiyyətinin tətbiqi, 16–18 yaşlı yeniyetmələr üçün valideyn razılığı və nəzarətinin nəzərdə tutulması, platformaların yaş yoxlaması aparması və fərdi məlumatların qorunmasına xüsusi diqqət yetirilməsi kompleks mexanizmin əsas elementləridir.
Nəticə etibarilə, qarşıya qoyulan əsas məqsəd uşaqları rəqəmsal dünyadan təcrid etmək deyil. Əsas hədəf onların bu dünyada təhlükəsiz, məsuliyyətli və sağlam şəkildə iştirakını təmin etməkdir.
Bu baxımdan 16 yaş məhdudiyyəti uşaqların müdafiəsi ilə texnoloji inkişaf arasında balans yaratmağa yönəlmiş mühüm addım kimi qiymətləndirilə bilər. Dövlətin hüquqi tədbirləri valideyn məsuliyyəti, məktəblərdə maarifləndirmə və platformaların texniki imkanları ilə tamamlandıqda daha təhlükəsiz rəqəmsal mühitin formalaşdırılması üçün real zəmin yaranacaq.
Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru Təranə Paşayeva
